PL EN DE

KROMSKI I SYNOWIE

Kołowrotki i krosna, toczenie w drewnie. 
Rzemiosło artystyczne dla miłośników przędzenia i tkania.

Budowa i rodzaje kołowrotków


Kiedy weźmiemy do ręki czesankę z wełny z łatwością rozerwiemy pojedyncze włókna. Wystarczy tylko ją uprząść, a nić staje się mocna, trudna do zerwania w rękach. Proces skręcania pojedynczych pasemek w mocną i długą nić to właśnie przędzenie, technika znana i towarzysząca ludzkiej cywilizacji od tysiącleci.

Do przędzenie ręcznego służą:

- wrzeciono ręczne

- kołowrotek

Wrzeciono ręczne to bardzo proste narzędzie, które skręca włókna, natomiast przędzę trzeba nawinąć ręcznie. Spotykamy kilka rodzajów wrzecion, w zależności od kształtu i kraju pochodzenia. Generalnie występowały we wszystkich kulturach   i są w użyciu do dzisiaj.

Kołowrotek to bardziej skomplikowana maszyna (jedna z najbardziej skomplikowanych obecnie używanych maszyn
z drewna). Chociaż niektóre źródła podają, że pierwsze kołowrotki pochodzą z XI w. z Indii, to raczej z punktu widzenia funkcji są one rozbudowanym wrzecionem. Posiadają koło zamachowe, ale nie skręcają i nawijają nici równocześnie. „Przełomem technologicznym” stał się kołowrotek ze skrzydełkiem, które umożliwia równoczesne skręcanie i nawijanie wełny na szpulkę. Taki rodzaj kołowrotka znajdujemy na jednym z rysunków Leonarda da Vinci. Współczesne kołowrotki generalnie opierają się na tej samej idei z pewnymi modyfikacjami – różnicy prędkości napędu szpulki i skrzydełka  .

I Rodzaje napędu

Najważniejsza część kołowrotka to skrzydełko, które może mieć pojedynczy lub podwójny napęd ( sznurek).

1. Napęd podwójny (sznurek podwójny)

W przypadku napędu podwójnego, który jest najczęściej spotykany w Europie i w starych kołowrotkach w Polsce, sznurek zakładamy w „ósemkę”. Jeden biegnie przez rowek szpulki, drugi przez rowek kółeczka. Różnica prędkości obrotowych sprawia, że wełna poza skręcaniem jest również nawijana na szpulkę. Kiedy policzymy ilość obrotów kółeczka na jednym pełnym obrocie koła, otrzymujemy przełożenia kółeczka. Im kółeczko ma mniejszą średnicę tym przełożenie wyższe 
(jak przerzutki w rowerze). Obecne kołowrotki mają po 2 przełożenia na jednym kółeczku, ale wystarczy zmienić kółeczko i zyskujemy kolejne przełożenia. Każdy kołowrotek Kromskich posiada możliwość regulacji napięcia podwójnego sznurka

2. Napęd pojedynczy (Scotch tension)

Można go określić jako połączenie napędu i hamulca. Pojedynczy sznurek zakładamy na rowek kółeczka, które zazwyczaj jest częścią integralną skrzydełka. Drugi mały sznurek zakładamy na rowek szpulki. Posiada on sprężynkę i możliwość regulacji napięcia. Regulujemy nim siłę z jaką „hamowana" jest szpulka. Efekt jest taki sam jak w przypadku sznurka podwójnego - różnica prędkości obrotowych szpulki i skrzydełka. W przypadku kołowrotków Kromskich z podwójnym napędem, wszystkie można używać jako pojedynczy napęd również. Należy wtedy założyć oba sznurki na kółeczka, a zestaw hamulca na szpulkę.

3. Napęd na szpulkę

To stosunkowo rzadko spotykane rozwiązanie. Sznurek napędza szpulkę, a skrzydełko jest hamowane. W naszych kołowrotkach nie stosujemy tego rozwiązania.


II. Rodzaje kołowrotków

Obecne kołowrotki możemy podzielić na 4 rodzaje:

- typ norweski

- typ saksoński

- typ stojący

- inny


1. Typ norweski

Posiada duże koło. Pod nim równolegle znajduje się ryćka (ławka). Układ skrzydełka jest z boku koła, posiada zazwyczaj 4 lub 3 nogi. Takim kołowrotkiem jest Polonez. Typ norweski posiada duże możliwości regulacji ustawienia koła, co miało znaczenie w „starych" kolowrotkach (sprzed wielu lat), gdzie nie stosowano takich rozwiązań, jak różnego rodzaju łożyska. Kołowrotek Polonez posiada taki sposób zawieszenia i regulacji koła, że można nawet zmieniać jego ustawienie za pomocą 2 drewnianych śrub. Wśród starych kołowrotków, które posiadamy i które widzieliśmy w polskich muzeach skansenach itp., nigdy nie natknęliśmy się na kołowrotek typu norweskiego. Polonez oparty jest na oryginalnym starym kołowrotku, który otrzymaliśmy z Norwegii. Wśród znawców typ norweski to kołowrotek z „najwyższej półki”.

2. Typ saksoński

Posiada ryćkę (ławkę)na trzech nogach nachyloną pod pewnym kątem do koła. W wyższej części mocowany jest układ skrzydełka, w niższej koło. Kiedyś wiele kołowrotków miało również dodaną kądzielnicę, która była przymocowana do ryćki. Do tego typu należą Preludium, Interludium i Symfonia.

3. Typ stojący (castle)

Tradycyjny kołowrotek stojący - posiada układ skrzydełka zawieszony nad kołem. Może mieć ryćkę i w niej znajdują się słupki główne do koła i dodatkowy słupek do skrzydełka. Możliwe są też nieco inne rozwiązania, ale zawsze skrzydełko jest nad kołem. Takim kołowrotkiem jest Minstrel. Kiedyś produkowaliśmy również Mazurka.

4. Inne (nowoczesne)

Nowoczesne i składane kołowrotki, chociaż można  je określić jako stojące, zazwyczaj zaliczane są do kołowrotków innego typu albo nowoczesnych. Kołowrotkiem składanym jest Sonata, nowoczesnym Fantazja.

III. Budowa kołowrotka

Zasadnicze części kołowrotka:

- koło

- pedałek (pedałki)

- pachołek (pachołki)

- ryćka (ławka) – czasem są nieco inne rozwiązania

- zespół szpuli

- sznurek

- słupki główne

Siadamy wygodnie, czesanka w dłoń i zaczynamy naszą przygodę z kołowrotkiem i przędzeniem. Jak każda umiejętność wymaga trochę ćwiczeń oraz koordynacji pracy nóg i rąk.

Zapraszamy na krótki film o przędzeniu.

Film Przedzenie.wmv

_